تشخیص آزمایشگاهی

روش‌های تشخیص آزمایشگاهی بیماری ایدز

روش‌های تشخیص آزمایشگاهی بیماری ایدز عبارتند از:

الف) تست‌های سنجش آنتی‌بادی

از بدو ورود ویروس به بدن تا رسیدن سطح پادتن (آنتی بادی) به حد قابل تشخیص در آزمایش‌های قابل دسترس، ممکن است بین ۲ هفته تا ۱۶ هفته طول بکشد. در افرادی که رفتارهای پُرخطر مانند تزریق مشترک و یا تماس جنسی مشکوک داشته‌اند اما جواب آزمایش منفی دارند لازم است ۳ ماه بعد و در صورت تداوم رفتار، هر شش تا ۱۲ ماه آزمایش تکرار شود.

این تست شامل آزمایش‌های زیر است:

  • آزمایش اِلایزا (Elisa)

آزمایش الایزا، از انواع تست‌های سنجش آنتی‌بادی برای تشخیص ویروس اچ.آی.وی است. براساس سنجش پادتن ضد اچ.‌آی.‌وی بوده و حساسیت بالایی دارد. میزان اختصاصی بودن این روش کم است ولی با تکرار آن افزایش می‌یابد. چون کیت‌های این آزمایش باید برای تعدادی از نمونه‌ها با هم انجام شود تا مواد آن هدر نرود و هزینه آزمایش کم شود، در مراکز کوچک ممکن است مجبور باشند چند روز منتظر شوند تا نمونه‌های کافی جمع شود بعد آزمایش را انجام دهند.

پاسخ مثبت یا فعال در این آزمایش نیاز به آزمایش تأییدی دیگری به نام وسترن بلات (western blot) جهت رسیدن به تشخیص نهایی دارد.

  • آزمایش وسترن بلات (Western Blot)

وسترن بلات یکی دیگر از تست‌های سنجش آنتی بادی به حساب می‌آید. تست وسترن بلات به عنوان یک آزمون تأیید کننده به کار می‌رود که وجود پادتن بر علیه چند نوع پروتئین ویروسی را بررسی می‌کند. این تست نسبت به الایزا اختصاصی‌تر است. در واقع این تست روی خون افرادی که تست الایزای آنها مثبت شده باشد، برای تأیید وجود ویروس در خون آنها انجام می‌گیرد و در صورت مثبت شدن، ابتلای فرد به اچ.‌آی.‌وی اثبات می‌شود.

  • کیت‌های تست سریع (Rapid Test)

روش‌های ساده‌تری نیز برای تشخیص آنتی‌بادی وجود دارد که ممکن است در آینده‌ای نزدیک جایگزین روش الایزا شود. یکی از آنها استفاده ازکیت‌های تست سریع (Rapid Test) است که در عرض ۱۰ تا ۲۰ دقیقه به جواب می‌رسد و از نمونه‌های خون یا بزاق می‌توانند برای آزمایش استفاده کنند.

از آنجا که شیوع اچ.‌آی.‌وی در کشور ما کم است ارزش اخباری آزمایش‌های پادتن پایین است، بنابراین حداقل دو جواب آزمایش مثبت یا دو جواب منفی برای اطمینان از وضعیت هر فرد لازم است.

در دستورالعمل بالینی مرکز مدیریت بیماری‌های واگیر وزارت بهداشت در بخش تشخیص آزمایشگاهی آمده است: «در صورتی که تست الایزا منفی باشد، شخص منفی در نظر گرفته می‌شود مگر اینکه مواجهه احتمالی جدیدی با HIV نامعلوم رخ داده باشد. در صورتی که بیمار مواجهه اخیر (طی ۶ ماه اخیر) داشته باشد و نتیجه آزمایش اولیه الایزا منفی باشد، این آزمایش باید بعد از ۶ هفته تکرار شود؛ و اگر نتیجه منفی باشد، در ماه سوم و ششم بعد از مواجهه تکرار شود. پیگیری طولانی‌تر (۱۲ ماهه) برای افرادی توصیه می‌شود که مواجهه همزمان از طریق پوست با فرد مبتلا به عفونت همزمان HCV و HIV داشته‌اند. اگر همه این آزمایشات منفی گزارش شدند می‌توان بیمار را HIV منفی در نظر گرفت.

نکته: از آن رو که پادتن از طریق مادر مبتلا وارد بدن جنین می‌شود و تا ۱۸ ماهگی در بدن باقی می‌ماند، این تست‌ها برای تشخیص ابتلا در نوزاد متولد شده از مادر مبتلا مناسب نمی‌باشند.

ب) تست‌های سنجش قطعات ویروس

  • آنتی ژن سطحی P24

این آزمایش از تست‌های سنجش قطعات ویروس است که وجود یکی از آنتی‌ژن‌های سطح ویروس را در خون می‌سنجد. این آزمایش برای روزهای اولی که ویروس وارد بدن شده مناسب‌تر است و البته ممکن است بعد از تولید آنتی‌بادی، غلظت این آنتی‌ژن‌ها پایین بیاید به طوری که قابل شناسایی نباشد. تست p24 معمولاً در روز دهم پس از ورود ویروس به بدن می‌تواند انجام شود ولی فقط در ماه اول ارزش دارد نه بعد از آن (منبع) و اهمیت نتیجه مثبت‌اش بیشتر از نتیجه منفی است. امروزه انجام آن به شکل جداگانه توصیه نمی‌شود.

این سنجش را معمولاً به شکل ترکیبی در کیت‌های آزمایشگاهی نسل چهارم به کار می‌برند.

  • آزمایش پی.سی.آر (PCR)

در این آزمایش وجود قطعات ماده ژنتیکی ویروس را در مایعات بدن فرد می‌سنجند. هزینه آن زیاد است و در مراکز انگشت شماری در کشور انجام می‌شود. مورد مصرف آن معمولاً برای مواردی مانند نوزادان و افراد در مرحله پیشرفته ایدز است که تشخیص به روش پادتن در آنها مشکل یا غیرممکن است.

البته این آزمایش به شیوه کمّی نیز انجام می‌شود یعنی تعداد قطعات ژنتیکی ویروس در خون را اندازه بگیرند که به آن آزمایش بار ویروسی هم می‌گویند و معمولاً برای تعیین پیشرفت بیماری یا بررسی پاسخ به درمان در افراد مبتلایی که داروهای ضدویروسی می‌گیرند انجام می‌شود.

آخرین ویرایش۳۰ مهر ۱۳۹۶